- ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను: ఓ సంజయా! ధర్మక్షేత్రమైన కురుక్షేత్రంలో యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో సమకూడిన నా కుమారులు, పాండుపుత్రులు ఏం చేశారు? (1.1)
- సంజయుడు పలికెను: రాజా! వ్యూహరచనతో ఉన్న పాండవ సైన్యాన్ని చూసిన దుర్యోధనుడు, తన గురువు ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఈ మాటలు చెప్పాడు. (1.2)
- ఆచార్యా! మీ బుద్ధిమంతుడైన శిష్యుడు, ద్రుపద కుమారుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడి చేత వ్యూహపరంగా నిలపబడిన పాండుపుత్రుల ఈ గొప్ప సైన్యాన్ని చూడండి. (1.3)
- ఈ సైన్యంలో గొప్ప విలుకాండ్రు, యుద్ధంలో భీమార్జునులతో సమానమైన శూరులు ఉన్నారు. వారు – యుయుధానుడు, విరాటుడు మరియు మహారథుడైన ద్రుపదుడు. అలాగే ధృష్టకేతువు, చేకితానుడు, బలవంతుడైన కాశీరాజు, పురుజిత్తు, కుంతిభోజుడు మరియు నరశ్రేష్ఠుడైన శైబ్యుడు కూడా ఉన్నారు. పరాక్రమవంతుడైన యుధామన్యుడు, బలశాలియైన ఉత్తమౌజుడు, అభిమన్యుడు, ఉపపాండవులు – వీరందరూ మహారథులే. (1.4-6)
- ద్విజోత్తమా! మన పక్షంలో ఉన్న విశిష్టులైన వారిని కూడా తెలుసుకోండి. మీ అవగాహన కోసం మన సైన్యంలోని నాయకుల పేర్లను మీకు చెబుతాను. (1.7)
- మీరు (ద్రోణులు), భీష్ముడు, కర్ణుడు, యుద్ధవిజేతయైన కృపాచార్యుడు, అశ్వత్థామ, వికర్ణుడు మరియు సోమదత్తుని కుమారుడైన భూరిశ్రవసుడు. వీరే కాక నా కోసం ప్రాణాలను వదులుకోవడానికి సిద్ధపడిన వారు, రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన వారు, యుద్ధవిద్యలో ఆరితేరిన శూరులు ఇంకా ఎంతోమంది ఉన్నారు. (1.8-9)
- భీష్ముడి రక్షణలో ఉన్న మన సైన్యం అపారమైనది, కానీ భీముడి రక్షణలో ఉన్న పాండవ సైన్యం పరిమితమైనది. (1.10)
- కాబట్టి మీరందరూ మీ మీ వ్యూహాత్మక స్థానాల్లో ఉండి, అన్ని వైపుల నుండి భీష్ముడినే కాపాడాలి. (1.11)
- అప్పుడు కౌరవ వృద్ధుడు, ప్రతాపవంతుడైన పితామహ భీష్ముడు దుర్యోధనుడికి సంతోషం కలిగించడానికి సింహనాదం చేస్తూ, బిగ్గరగా శంఖాన్ని పూరించాడు. (1.12)
- వెంటనే శంఖాలు, భేరీలు, తమ్మటలు, నగారాలు, కొమ్ములు ఒకేసారి మ్రోగాయి. ఆ శబ్దం చాలా భయంకరంగా మిన్నంటింది. (1.13)
- ఆ తర్వాత తెల్లని గుర్రాలు కట్టిన గొప్ప రథం మీద కూర్చున్న శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు తమ దివ్యమైన శంఖాలను పూరించారు. (1.14)
- శ్రీకృష్ణుడు ‘పాంచజన్యం’ అనే శంఖాన్ని, అర్జునుడు ‘దేవదత్తం’ అనే శంఖాన్ని, భయంకరమైన పనులు చేసే భీమసేనుడు ‘పౌండ్రం’ అనే మహా శంఖాన్ని పూరించారు. కుంతీపుత్రుడైన ధర్మరాజు ‘అనంతవిజయం’ అనే శంఖాన్ని, నకులుడు ‘సుఘోషం’ అనే శంఖాన్ని, సహదేవుడు ‘మణిపుష్పకం’ అనే శంఖాన్ని పూరించారు. ఓ రాజా! గొప్ప విలుకాడైన కాశీరాజు, మహారథుడైన శిఖండి, ధృష్టద్యుమ్నుడు, విరాటుడు, అజేయుడైన సాత్యకి, ద్రుపదుడు, ద్రౌపది కుమారులు మరియు మహాబాహువు గల సుభద్రా పుత్రుడు అభిమన్యుడు – వీరందరూ అన్ని వైపుల నుండి తమ తమ శంఖాలను విడివిడిగా పూరించారు. (1.15-18)
- ఆ భయంకరమైన శంఖధ్వని ఆకాశాన్ని, భూమిని ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, యుద్ధానికి సిద్ధమైన ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల గుండెలను అదరగొట్టెను. (1.19)
- ఓ రాజా! ఆ సమయంలో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న ధృతరాష్ట్రుని కుమారులను చూసి, కపిధ్వజుడైన అర్జునుడు తన ధనస్సును పైకెత్తి, యుద్ధం ప్రారంభం కావడానికి ముందే శ్రీకృష్ణుడితో ఈ విధంగా అన్నాడు. (1.20)
- అర్జునుడు పలికెను: ఓ అచ్యుతా! యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో ఇక్కడ నిలబడి ఉన్న వీరిని నేను చూసే వరకు, ఈ రణరంగంలో నేను ఎవరెవరితో యుద్ధం చేయాలో తెలుసుకునే వరకు, నా రథాన్ని రెండు సైన్యాల మధ్య నిలిపియుంచుము. (1.21-22)
- దుర్బుద్ధి గల దుర్యోధనుడికి ప్రియం చేయాలనే ఉద్దేశంతో, ఇక్కడ యుద్ధం చేయడానికి వచ్చిన వారిని నేను చూడాలనుకుంటున్నాను. (1.23)
- సంజయుడు పలికెను: ఓ రాజా! అర్జునుడు చెప్పిన మాట విని, శ్రీకృష్ణుడు ఆ ఉత్తమమైన రథాన్ని రెండు సైన్యాల మధ్య, భీష్మ ద్రోణులు మరియు మిగిలిన రాజులందరి ముందు నిలిపి, ‘పార్థా! ఇక్కడ సమావేశమైన ఈ కురువంశీయులను చూడు’ అని అన్నాడు. (1.24-25)
- అప్పుడు అర్జునుడు అక్కడ నిలబడి ఉన్న తన తండ్రి సమానులను (పినతండ్రి, పెదతండ్రులను), తాతలను, గురువులను, మేనమామలను, సోదరులను, పుత్రులను, మనుమలను, స్నేహితులను, మామలను మరియు హితులను చూశాడు. (1.26)
- రెండు సైన్యాలలో ఉన్న తన బంధువులందరినీ చూసిన అర్జునుడు అత్యంత వ్యాకులతకు లోనయ్యాడు. మిక్కిలి జాలితో నిండినవాడై, దుఃఖిస్తూ అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు. (1.27)
- అర్జునుడు పలికెను: ఓ కృష్ణా! యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో ఇక్కడ నిలబడి ఉన్న నా స్వజనాన్ని (బంధువులను) చూసి నా మనస్సు కలత చెందుతోంది. నా కాళ్లు చేతులు వణికిపోతున్నాయి, నోరు ఎండిపోతోంది, నా శరీరం గడగడలాడుతోంది మరియు ఒళ్ళు గగుర్పొడుస్తోంది. నా చేతిలో నుండి గాండీవం జారిపోతోంది, చర్మం అంతా మంట పుడుతోంది. నేను ఇక నిలబడలేకపోతున్నాను, నా మనస్సు భ్రమకు లోనవుతోంది. (1.28-30)
- ఓ కేశవా! నాకు అంతా అశుభ సూచకాలే కనిపిస్తున్నాయి. యుద్ధంలో నా స్వజనాన్ని చంపి నేను పొందే శ్రేయస్సు ఏముంటుందో నాకు అర్థం కావడం లేదు. (1.31)
- కృష్ణా! నాకు విజయం వద్దు, రాజ్యం వద్దు, సుఖాలు కూడా వద్దు. ఓ గోవిందా! అసలు మాకు రాజ్యంతో ఏం పని? ఈ భోగాలతో గానీ, కడకు ఈ ప్రాణాలతో గానీ మాకు కలిగే ప్రయోజనం ఏమిటి? (1.32)
- ఎవరి కోసం మనం ఈ రాజ్యాన్ని, భోగాలను, సుఖాలను కోరుకుంటున్నామో, అట్టి మన గురువులు, తండ్రులు, కుమారులు, తాతలు, మేనమామలు, మామలు, మనుమలు, బావమరుదులు మరియు ఇతర బంధువులందరూ తమ ప్రాణాల మీద, ధనం మీద ఆశ వదులుకుని ఇక్కడ యుద్ధ రంగంలో నిలబడి ఉన్నారు. (1.33-34)
- ఓ మధుసూదనా! వీరు నన్ను చంపినా సరే, నేను మాత్రం వీరిని చంపాలని కోరుకోవడం లేదు. మూడు లోకాల రాజ్యమే లభించినా సరే, ఈ భూమి కోసం నేను నా వారిని చంపుతానా? అది అసంభవం. (1.35)
- ఓ జనార్దనా! ధృతరాష్ట్రుని కుమారులను చంపడం వల్ల మనకు కలిగే ఆనందం ఏమిటి? వీరు దుర్మార్గులే అయినప్పటికీ, వీరిని చంపడం వల్ల మనకు పాపమే చుట్టుకుంటుంది. (1.36)
- కనుక ఓ మాధవా! మనబంధువులైన ఈ ధార్తరాష్ట్రులను చంపుట మనకు తగదు. స్వజనులను చంపిన మనకు సుఖము ఎట్లు అబ్బును? (1.37)
- రాజ్య కాంక్షతో, లోభంతో వీరి మనస్సులు పాడైపోయి ఉండవచ్చు. కులనాశనం వల్ల కలిగే దోషాన్ని, మిత్ర ద్రోహం వల్ల కలిగే పాపాన్ని వీరు చూడలేకపోవచ్చు. కానీ జనార్దనా! కులనాశనం వల్ల కలిగే దోషాలు స్పష్టంగా తెలిసిన మనం, ఈ పాపం నుండి ఎందుకు తప్పుకోకూడదు? (1.38-39)
- కులక్షయం సంభవించినప్పుడు సనాతనమైన కులధర్మాలు నశిస్తాయి. ధర్మం నశించినప్పుడు ఆ కులమంతా అధర్మం పాలవుతుంది. కృష్ణా! అధర్మం పెరిగిపోతే కులస్త్రీలు కలుషితమవుతారు. స్త్రీలు శీలహీనులైనప్పుడు వర్ణసంకరం జరుగుతుంది. ఆ వర్ణసంకరం వల్ల కులాన్ని నాశనం చేసినవారు, ఆ కులము కూడా నరకానికి వెళ్తారు. పితృదేవతలకు పిండప్రదానాలు, తర్పణాలు అందకపోవడం వల్ల వారు కూడా అధోగతి పాలవుతారు. (1.40-42)
- వర్ణసాంకర్యమునకు మూలములైన ఈ దోషములవలన కులఘాతకులయొక్క సనాతన కులధర్మములు, జాతిధర్మములు నష్టమగును. ఓ జనార్దనా! కులధర్మములు నశించినవారికి నిరవధికముగా (కలకాలము) నరకప్రాప్తి తప్పదని ప్రతీతి. (1.43-44)
- అయ్యో! రాజ్య సుఖాల మీద ఉన్న ఆశతో మన స్వజనులను చంపడానికి సిద్ధపడి, మనం ఎంతటి ఘోర పాపానికి ఒడిగడుతున్నామో కదా! (1.45)
- ఒకవేళ నేను ఎదురుతిరగకుండా, ఆయుధాలు ధరించకుండా ఊరకే ఉండిపోతే… చేతిలో ఆయుధాలు ఉన్న ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు నన్ను ఈ యుద్ధంలో చంపేసినా సరే, అది నాకు ఇంతకన్నా మేలే అవుతుంది. (1.46)
- సంజయుడు పలికెను: యుద్ధరంగంలో అర్జునుడు ఈ విధంగా పలికి, శోకంతో నిండిన మనస్సుతో తన ధనస్సును, బాణాలను పక్కన పడేసి రథం వెనుక భాగంలో కూలబడిపోయాడు. (1.47)